Türkiye’nin En Kısa Sokağı 15 Metre
Karaman Arşiv’in kurucusu Mehmet Oltan, “Şehrimizin eski sokak isimleri geri gelsin istiyoruz” paylaşımı yaptı. Grup üyelerinden, hatırladıkları sokak isimlerini Karaman Arşiv’e iletmelerini istedi. Karaman sevdalısı Remzi Tartan’ın Karaman’daki sokak adlarını tamamlamak için uzun zamandır çalıştığını biliyorum.
Sokak, yerleşim bölgelerinde, iki yanında evler bulunan, caddeye oranla daha dar veya kısa olabilen yol demektir. Türkçeye Arapçadan ‘dar geçit’ anlamındaki ‘zugâk’ kelimesinden geçmiş. Kültürümüzün ve edebiyatın en tatlı kelimelerinden biri olarak benimsenmiş. Sokağa çıkmak, sokağa düşmek, sokağa atmak, sokakta kalmak, sokaktan toplamak, sokağa dökülmek, sokak kadını, sokak çocuğu, sokak kızı, sokak kapısı vb. atasözleri, deyim ve birleşik kelimelerle zenginleştirmişiz.
Nobel ödüllü Mısırlı yazar Necip Mahfuz’un en beğendiğim romanı Kahire’nin yoksul bir semtinde bir arka sokağı ve bu sokağın sakinlerini anlattığı “Midak Sokağı”dır. Orhan Kemal’in “Sokaklardan Bir Kız” ve Halide Edib’in Türk edebiyatının şaheseri kabul edilen, İstanbul’un arka sokaklarında yaşayan yoksul halkı anlattığı “Sinekli Bakkal” romanları bizim klasiklerimiz arasındadır. Macar Ferenc Molnar’ın “Pal Sokağı Çocukları”nı okumayan kalmış mıdır? Ya şarkılara ne demeli!
Suat Sayın’ın bestesi “İstanbul Sokakları”nı dinleyip efkârlanmadım diyene inanmayın. TRT Sanatçısı Ayşen Birgör’den veya rahmetli Kurtuluş’tan dinlemeyi severim.
Herkesin bir mevsimi vardır denir. Benim mevsimim sonbahar. Ankara’nın sonbaharı bir başka güzel. Bir de yağmur yağarsa değmeyin gitsin. Henüz yağmur yok. Hava sıcaklığı 25 derecenin üzerinde. Ulus’tan Anafartalar’a yürüdüm. Ara sokaklardan Kale’ye doğru yöneldim. Altındağ’dayım. Altındağ, başkentin kalbi. Hem kadim Ankara’nın hem Cumhuriyet’in ilk yıllarının izlerini taşır. Daldığım sokak bir hayli dik. Kıvrıla kıvrıla Kale’ye çıkar.
Yoruldum, soluklanmak için durdum. Tam bu sırada gördüm, “Karaman Sokağı” yazılı kırmızı tabelayı. Akçaağaç dalları arasında kaybolmuş bir tabela. Ankara’da Karaman Sokağı olduğunu bilmiyordum. Oysa o sokaktan daha önceleri de geçtim. Hem de pek çok.
Karaman Sokağı tabelasının üstünde bordo renkli daha büyük tabelada “Ankara Koruma Kurulu Otoparkı” yazıyor. Karaman Sokağı, Koruma Kurulu’nun kanatları altında diye sevindim.
Tabelanın fotoğrafını çekmek için akçaağacın dalların toplayıp bir başka dala doladım. Sokağın karşısından, geniş açıyla fotoğraflamak isteyince, başımın üstünde “Konya Sokağı” tabelası gördüm. İlk defa Karaman’ı Konya’dan üstte görüyorum. “Tabela bile olsa Konya’nın üstündeyiz ya” dedim. Karaman Sokağı, Konya Sokağı’ndan daha havalı. Bu da hoşuma gitti.
Ankara’da “Karaman” adlı sokak var da Karaman’da sokaklar isimsiz. Yaşı 40’ın altında olanların hafızasında sokak isimleri yok. Çünkü Karaman Belediyesi, Yaşar Evcen’in belediye başkanlığı döneminde, 1990’ın başlarında, sokak isimlerini kaldırıp numaralı sisteme geçmiş. Örneğin, Tek Sokağı, 303. Sokak olmuş.
O yıllarda bu işi dert edinen tek kişi çıkmış: Durmuş Ali Gülcan. Remzi Tartan’la birlikte o dönemin yerel yöneticileriyle görüşmüşler. “Sokak şehrin toplumsal belleği, kültürün parçası. Yapmayın, etmeyin” diye dil döküp yalvarmışlar. Yerel yöneticiler, “Yasa çıktı. Sokak adları artık numaralı olacak” şeklinde yanıt vermişler.
Karaman’da kaç sokak varsa (Kaç sokak var?) hepsinin tabelaları sökülmüş, numaralı tabelalar çakılmış. O yıllarda “Söktüğümüz tabelaları saklayalım. Bir gün tabela müzesi açılır. Unutulan sokak isimleri bu müzede yaşatılır” diye öneride bulunan bir Allah’ın kulu olmamış. Tabelaları hurdaya göndermek korumaktan daha kolay olmuştur. Sahi sokak tabelalarını ne yapmış olabilirler?
Ankara Kalesi çevresindeki bazı sokak tabelalarının fotoğraflarını çektim. Ne güzel isimler var. Okuyanın içini ferahlatan sokak adları koymuş büyüklerimiz. Bazen bir vefa duygusu ağır basmış, sokağın bir sakininin adıyla anılmış. Bazen bir çiçek kokusu hakim olmuş.
Karaman Arşiv “sokak isimleri yeniden hayat bulsun. Numaralı sokak uygulamasına son verilsin” diye bir kampanyanın ilk adımını attı. Karaman Arşiv grubunda 14 bine yakın üye var. En az beş bin kişi bu kampanyaya destek vermeli. Karaman’ın eski sokak isimleri tamamlanınca bir kitapçık hazırlanabilir.
Biz yasayı uygulamışız ama Konya neden uygulamamış? İyi ki uygulamamış. Yoksa Bedesten Çarşısı’nda bulunan 13 metrelik Muallim Naci Sokağı’nı hiç duymayacaktık. Türkiye’nin en kısa sokağı; 15 adımda bitiyor ve üç iş yeri var.
En kısa sokaklardan biri de Gaziantep’in tarihi Bey Mahallesi’ndeki 21 metrelik Özışık Çıkmaz Sokağı. 23 adımda bitiyor.
Dünyanın en dar sokaklarından biri Bursa’nın tarihi Cumalıkızık köyünde. Cin Aralığı yaklaşık 80 santimetre genişliğinde. Ne güzel isim uydurmuşlar. Bu dar sokaktan geçse geçse cinler geçer demişler(!)
Almanya’nın Baden-Württemberg eyaletindeki Reutlingen kentinde bulunan Spreuerhofstraße, sadece 31 cm genişliğinde. Dünyanın en dar sokağı olarak kabul edilmiş.
Mimar Sinan Üniversitesinden Cihangir’e bağlanan dik sokağın adı Merkep Bağırtan Sokağı.
Ankara’da uzun yıllar çalıştığım Anadolu Ajansı’nın eski binası Hanımeli Sokağı’ndaydı. Ankara’daki bazı güzel ve ilginç bulduğum sokak isimleri şöyle:
Karanfil, Menekşe, Kumrular, Mesnevi, Bestekâr, Ağaçkakan, Büklüm, Bülten, Önsezi, Tasasız, Firuze, Gökyüzü, Hurma, Kaktüs, Kardelen, Ladin, Reyhan, Kına, Midye, Yosun, Acı Çeşme, Çalıkuşu, Turnadere, Çerkeş, Dibek, Gonca, Derman, Kitap, Leylekli, Nurtopu, Çiğdem, Define, Erguvan, Sümbül, Çim, Çayır, Dostlar, Zerdali, Ateşböceği, Pamuk, Güvercin, Akbaba, Ekin, Fidan, Küçük Gelin, Sarıkadın, Zülüflü, Çam, Çay, Çiçek, Dar, Dilber, Börekçiler, Ekmekçi, Elmacı, Üçevli, Vefalı, Yanıkses, Böcek, Ceylan.
Sokaklar şehrin kılcal damarı. İsimleri ha çiçekli olmuş ha böcekli diyebilirsiniz. Ancak numaralı sokaklar bana ruhsuzluğun, sevimsizliğin son durağı gibi gelir. Kodlanmış şehirler, kodlanmış mimari, kodlanmış sokaklar ve kodlanmış insan. Galiba gidiş bu yöne doğru.