Karaman’ın Veli’si, Emmisi
Yıl 1979. Takvimler 17 Mayıs Perşembe’yi gösterirken, şehrin en gösterişli binalarından biri olan Hükümet Konağı’nın önünde bir adamın cesedi vardır. Cenin pozisyonunda olduğu için küçük çocuk gibi görünmektedir.
Hükümet Konağı’nda çalışan personel cesede bakıp bu kişi için içli içli ağlamaktadır. Kalp krizinden öldüğü anlaşılan bu kişi, şehrin onbaşısıdır.
Şimdi kırk iki yıl önceye gidelim. Bugün Kuğulu adı verilen ve kuğusu olmayan parkın bulunduğu yerde Hükümet Konağı vardı. Şehir henüz il olmamıştı. Kaymakamlık, adliye gibi birimler bu binada hizmet vermekteydi. Hükümet Konağı’nın arka giriş kapısına yakın bahçenin köşesinde zemini beton kaplı bir alan vardı. Şehrin onbaşısı arada bir sabah namazını Aktekke’de kılar, namazdan sonra o boşluğa gelir, beton zemine kıvrılır, bir elini başının altına yastık yapar, dizlerini karnına çeker, cenin pozisyonuna geçer ve Hükümet Konağı’nın hareketliliği başlayıncaya kadar burada yatardı. Uyur mu, uyanık mı kimse bilmezdi. Neden Hükümet Konağı’nı seçtiğini de…
O gün de sabah namazını Aktekke’de kılmış, Mayıs sabahının serinliğinde beton yatağına kıvrılıp adeta görünmez olmuştu. Şehrin onbaşısının ölümü işte buracıkta olmuştu. O sokakta yaşayan biri değildi, evsiz, barksız ve sahipsiz hiç değildi. Bir hamisi vardı. Koca yürekli bir adam ona kol kanat germiş, göz kulak oluyordu.
Şehrin onbaşısı beş vakit namazın beşini de camide kılardı. Yunus Emre Camii’nin cemaatindendi. Bazen imamı beklemez, farzı kendi başına kılar, duasını eder, birilerini rahatsız etmekten korkar gibi, sessizce camiden ayrılırdı. Onu şadırvanda abdest alırken ilk kez gören guslettiğini sanabilirdi. Abdesti dakikalarca sürerdi. Ellerini, yüzünü, ayaklarını, özel yerlerini iyice yıkardı.
Askerlik bile yapmamış olabilir. Bununla birlikte o, şehrin onbaşısıydı. Adını kimseler bilmezdi. Onbaşı payesini haki renkli uzunca ceketine, ceketinin kolundaki onbaşı apoletlilerine borçluydu. Bedenine bir hayli büyük gelen bu ceketi giyince beli doğrulur, gözleri irileşir, sanki yeni kimlik kazanmış gibi yürüyüşü bile değişirdi.
Onbaşı kimseyle konuşmaz, göz teması bile kurmazdı. Yakınından geçenlere başını kaldırmadan alttan alttan bakardı. Sinirli değilse, gülmemek için kendini tutan, muzip birini andıran yüz ifadesiyle sevimli mi sevimli gözükürdü. Her hareketi çabuktu, her daim telaşlıydı.
Boylu poslu değildi. Aksine kısa sayılırdı. Zayıftı, göbeğinin üstüne kadar çekip, kalın kösele kemerle bağladığı bol, şalvarımsı pantolonunun içinde küçücük kalırdı.
Onu ilk gördüğüm günlerde, ki yaşı 40’lar civarında olmalı, beli bükülmüş gibi ama hızlı hızlı yürürdü. Saçı önden döküldüğü için geniş bir alnı, iri burnu ve ürkek ürkek bakan kara gözleri hemen dikkat çekerdi. Saçları kısa kesilmiş olurdu. Eli, yüzü, üstü, başı temizdi. Temizliği camiye gitmekten ve onun hamiliğini üstlenen ailenin insanlığından kaynaklıydı. Koruması altına girdiği ailenin annesi, onu bir leğende iyice sabunlayıp, keseleyip yıkarmış diye duyardık.
Bazen yeni takım elbise giyerdi. O vakitler daha bir gençleşir, homurdanmaları azalırdı. Bilirdik ki, şehrin cömert insanlarından biri, terziye götürmüş, bayramlık elbise diktirmiş olurdu.
İnsanların çoğu onun yakınından geçmeye çekinirdi. Onu tanıyanlar, bazen avucuna bir kaç kuruş sıkıştırıverirdi. Bir de arife günleri ve bayram namazı sonrası mezarlık girişinde bir kenara çömelir, mendilini serer, başını hiç kaldırmadan sessizce beklerdi. Mezarlığa gelen şehrin sakinleri onbaşılarının mendiline para bırakmadan geçmezlerdi. O parayı ne için biriktirir, nerede saklar kimse bilmezdi.
Şehrin sakinleri bugüne kıyasla yoksuldu. Hele hele onbaşının geldiği Orta Toroslar o yıllarda her türlü mahrumiyetin, imkansızlığın ve yoksulluğun ocaklarından biriydi. Onbaşının o yoksulluk içinde özürlü kardeşleri olduğu söylenirdi. Onbaşı parayı belki de onlar için toplardı.
Orta Toroslar’dan, o yıllarda Ermenek’e bağlı Sarıveliler’in Adiller Mahallesi’nden şehre getirildiği, ilk geldiği yıllarda çok genç olduğu ve bir süre uzun göynek veya Araplar gibi entari ile gezdiğini anlatılırdı.
Kendisine sahip çıkan ve gerçekten baba gibi davranan şehrin en renkli insanının mandalarına çobanlık yapmış. Mandaları Çavuş Gölü’nde otlatır, çamura yatırır, akşamları şehre getirirmiş. Şehrin yok olan değerlerinden biri de Çavuş Gölü’dür. Devlet Çavuş Gölü’nü kuruttu, güya çiftçiye toprak bağışladı. Bir ülkenin en kıymetli alanı, 50-100 kişinin oyunu almak isteyen siyasetçilerin hışmına uğradı. Çavuş Gölü kuş cennetiydi. Şehrin bozkırında, kurda kuşa hayat kaynağıydı. Çavuş Gölü kurudu, önce kuşlar gelmez oldu, sonra manda ve sığır sürüleri kayboldu. Çavuş Gölü’nün çoban onbaşısına yeni bir iş bulundu. Onbaşı bir süre sonra şehrin tanınan yüzlerinden biri haline gelecekti. Şehir 30-35 bin nüfuslu, herkesin birbirini tanıdığı sakin beldelerdendi.
Şehrin onbaşısı, Kervansaray olarak bilinen şehir çarşısının merkezi konumundaki alanda Hayat Pastanesi’nin elemanıydı. O pastane onbaşıya şefkat ve merhamet kucağını açan kişinin ekmek kapısı, Ermeneklilerin istasyonu, sabah süt ve çorba içmek isteyenlerin, yanık dondurma, puf böreği, kurabiye sevenlerin mekanıydı.
Onbaşının yeni işi kurabiye ve börek tepsilerini, pastanenin yakınındaki fırına götürüp getirmekti. Her gün ikindi namazından önce tepsileri fırına taşırdı.
Şehrin onbaşısı namazdan sonra fırına gelir, kor ateşten yeni çıkmış sıcak tepsileri pastaneye götürürdü. Elinde ne eldiven ne başka şey… Elinin yandığından şikayet ettiğine kimse tanık olmadı. Fırın çalışanları, onun ellerine bakar, yanmamış olduğunu görünce hayretlerini gizlemezlerdi. Şehrin onbaşısının elleri yanmıyor, acep veli midir, keramet ehli midir?
Onbaşı, yaz aylarında soğuk hava deposundan pastaneye buz taşırdı. Tekerlekli, birkaç buz kalıbı konulabilen bir oyuncak arabayı sürükleyerek götürürdü. (Soğuk hava deposu hizmete girmeden önce, şehir mezarlığında bazı mağaralara kar depolanır, yazın dondurma imalatı için bu kar kullanılırmış.)
Şehrin onbaşısı “Onbaşı Karakola” sözünü duymaya görsün, dişçi koltuğunda sinirine dokunulmuş kişiden daha çok tepki gösterirdi. Hemen kemerini çıkarır, sağa sola sallamaya başlar, bir yandan da bir elinin avuç içini ısırırdı. Çok kızmışsa taş fırlatırdı. Bu hiddetli hal uzun sürmezdi. Kendiliğinden sakinleşir, Hayat Pastanesi’nin alt katına iner, oradan bir süre çıkmazdı. Onbaşıyı kızdırmayı oyun olarak görenler vardı. Nasıl bir ruh haliyse. Onbaşı’nın öfke nöbetlerini gördüm. Kemerini çıkarıp savuruşunu, taş atmasını, birilerini kovalamasını da…
Şehrin artık Kervansaray’ı yok. Ben yıkılışını gördüm. Hayat Pastahanesi de yok. (O yıllarda pastane diye yazılmazdı. Haneler ayaktaydı.) Yanık dondurma severdim ve buradan alırdım. Arada bir de Hıdırlar’dan… (Hayat Pastanesi başka bir yazının konusu.)
İşte 17 Mayıs sabahı Hükümet Konağı girişinde kalp krizinden hayatını kaybeden kişi, Hayat Pastanesi’nin tepsilerini taşıyan, Yunus Emre Camii’nin cemaatinden, şehrin onbaşısıydı. Dükkan komşularının emmisiydi.
Bazıları Onbaşı’nın veli olduğuna inanırdı. “Kabe’de görmüşler” sözü veliliğin sertifikasıydı. Onbaşı’yı da Kabe’de görenler oluyordu. Allah’ın veli kullarından olup olmadığını biz bilemeyiz.
Onbaşı’nın cenazesi musallaya getirilince onun veli olduğunu cenaze namazını kıldıran imam helallik isterken söyleyecektir. Şehrin onbaşısının adı Veli imiş. Nüfusa Veli Kulak adıyla kaydedilmiş. Cenaze namazına katılım çok olmuş. Aynı gün şehrin tanınmış simalarından birinin de cenaze namazı kılınmış. Şehrin onbaşısının kalp krizi geçirip vefat ettiği binada uzun yıllar çalışıp emekli olan biriymiş bu kişi. Cenaze namazından sonra cemaatin büyük bölümü mezarlığa gitmemiş. Gidenler de Onbaşı’nın değil, diğer kişinin defninde bulunmuş.
Benim için şehrin hafızası olan Mustafa Koçak ağabeyimin anlatımıyla Onbaşı’nın defninde 15-20 kişi varmış. Onbaşı’nın pastaneye sıcak tepsileri taşıdığına tanıklık eden Koçak, o günü şöyle anlattı:
“Cenaze namazına katılım çok yüksekti. Aynı gün şehrin tanınmış ailelerinden birine mensup, sevilip sayılan bir kişi daha vefat etmişti. Mezarlığa kadar kalabalık eksilmedi. Defin önceliği diğer cenazeye verildi. Biz 15-20 kişi Onbaşı’nın mezarı başındaydık. Onbaşı’nın tepsi taşıdığı fırını uzun yıllar biz işlettik. Hayat Pastahanesi’nin yanına biz de pastane açtık. Onbaşı’ya emmi derdik. Sıcak tepsiyi eldivensiz taşırdı. Merak eder ellerine bakardım. Ellerinde yanık izi olmazdı. Canının yanıp yanmadığını sorardım, gülerdi. Cevabını anlayamazdım. Konuşanı sessizce dinler, hiç ağzını açmazdı. Konuşurdu konuşmasına ama ne dediğini anlamazdık.
O gün mezarı başında Hayat Pastanesi’nin sahibi rahmetli Pastacı Sait, Tatlıcı Ömer ve şimdi hatırlayamadığım birkaç kişiydik. Allah rahmet eylesin. Şehrin renklerindendi. Her renk gibi solup gitti.”
“Biz ölülerimizle birlikte yaşarız.”
Rahmetli Onbaşı’yı, gerçek kimliğiyle Veli Kulak’ı ölüm yıldönümü yaklaşırken hatırlatmak istedim. Bu yazıya mezarından fotoğraf koymak istedim. Bir dostumdan rica ettim. Mezarlığa gitti, görevlilerden yardım istedi. Asıl sürpriz o anda ortaya çıktı.
Karaman Belediyesi, Onbaşı Veli Kulak’a yeni mezar ve mezar taşı yaptırmış. Allah’ım, bu ne incelik. Şehrin onbaşısı vefat edeli 42 yıl olmuş ama unutulmamış. Belediye şehrin renklerine sahip çıkmış. Kimin aklına gelmişse, kim önermişse ve kimler onay vermişse hepsine sonsuz teşekkürler. Onların ellerinden, gözlerinden öperim. Belediye hizmeti mi dediniz? Bundan daha güzeli olur mu?
Yahya Kemal’e, Paris’te bulunduğu yıllarda bir tarihçi İstanbul’un nüfusunu sormuş. Türkiye nüfusunun 20 milyondan az olduğu dönemler. Yahya Kemal, 50 milyon demiş. Soruyu soran tepki göstermiş, abartılı bulmuş. Sessiz Gemi’nin şairi öyle bir cevap vermiş ki, kulaklara küpe olsun:
“Biz ölülerimizle birlikte yaşarız.”
Karaman, ölüleriyle birlikte yaşayan şehir. Tüm ölülerimize Allah rahmet eylesin.
Ahmet Tek
Eski Fotoğraf; Mustafa Koçak
Yeni Fotoğraflar: Ahmet Çelik