Düne kadar içimi sızlatan yılkı atlarının ot ve su sorununun kalmadığını gönül rahatlığıyla söyleyebilirim.
Karadağ’da ‘yılkı’ olarak adlandırılan yaban atlarının yaşadığını bilmeyen Karamanlı yoktur.
Bununla birlikte doğa veya fotoğraf tutkunu bir avuç insanı saymazsak, yılkı görmek için Karadağ’a çıkmış kişi çok azdır.
“At görmek için Karadağ’a mı çıkılır” diyenlere sözüm yok. Ama merak edenler için müjde verebilirim. Karadağ’a çıkmak kolay, yılkıları uzaktan izlemek daha kolay.
Karaman-Dinek arası yol, her araç için kullanılabilir nitelikte vasıflı karayoludur. İnşallah bir gün Ermenek’in dağ köylerinin kalitesine ulaşır. Dinek-Üçkuyu arası 13 kilometrelik yol ise geçtiğimiz yıllarda Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Ulaştırma Bakanlığı arasında yapılan protokolle turizm yolu kapsamındadır.
Buradan atların su içmeye indikleri Çeşme mevkindeki yalaklara ulaşmak hiç zahmetli değildir. Yılkı atlarını görmek için günlerce uğraşmanıza gerek yoktur.
Yılkı, doğada serbest dolaşan sahipsiz, başıboş gezen yabanileşmiş at sürüsü demektir.
İngilizcede mustang (masteng) yılkı atı, yabani at anlamındadır. Amerika kıtasına atlar, 1493 yılından sonra girmiştir. Amerika yerlileri at yerine köpekleri çekim işlerinde kullanmışlardır. ABD’nin Batı eyaletlerinde 1900’lerde yılkı atları nüfusunun 2 milyon olduğu tahmin ediliyor. Bugün bu sayı 30-35 bin civarındadır. Mustangler İber kökenli atlardır ve artık özel koruma altındadırlar.
Tarımda makineleşme ile birlikte ihtiyaç olmaktan çıkıp, yük olarak görülen ve bakımları sorun olmaya başlayan atlardan bazıları, 1960’lardan itibaren sahipleri tarafından Karadağ’a terk edildi.
Zor koşullarda hayatta kalabilen atların sayısı zamanla bini aştı. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, 2017’de köylülerin de yoğun şikayetlerini dikkate alarak, “Yılkı Atları Kontrolü ve Rehabilitasyon Projesi” hazırladı.
Projenin ana hedefi, at sayılarının alanın taşıma kapasitesi seviyesine getirilmesiydi. Yani Karadağ’daki at sayısının azaltılması isteniyordu.
Sayın Lütfi Elvan’ın başında olduğu dönemde Kalkınma Bakanlığı da projeye destek verdi.
Proje, 2017’de 368 bin liraya Kuzeyas Grup’a ihale edildi. Firma Eylül 2017’den itibaren kısa sürede Karadağ’daki yılkı atlarını topladı. Bu atlar Karadağ’da “Kocadüz” mevkinde bir çit içinde günlerce bekletildiler.
Atları burada, henüz kamyonlara yüklenmeden gördüm. Yaklaşık 200 at vardı. Bunların zorunlu sürgüne gönderileceğini ve hepsinin telef olacağını biliyordum. Uygulama bir nevi tehcirdi ve akıbeti meçhuldü.
O günlerde yılkı atlarına duyarsız kalınmasına çok üzülüyordum. Hayvanların bu muameleye maruz kalmadan bulundukları yerde silahla vurularak itlaf edilmelerinin daha vicdani olacağını (!) söyledim. Benim bu önerim, daha az acı veren ve daha ucuz bir yöntemdi.
Çünkü Avustralya’da yaban atları ve bazı türler havadan vurularak öldürülüyordu. (Geçen yıl gündeme gelen 10 bin devenin vurularak öldürüleceği haberlerini hatırlayın.)
O günlerde yılkı atlarına dair uzun bir yazı yazdım. Atların sayısı belirtilmiyor, nereye götürüleceği, bakımlarının nasıl sağlanacakları, kimlere, hangi koşullarda verileceği hakkında bilgiler sır gibi saklanıyordu.
Atlar Açlık ve Susuzluktan Öldü
Daha sonra atlar kamyonlarla Konya’ya taşındı. Güya isteyen kişilere ücretsiz verilecek, bu kişiler yılkı atlarına gözbebekleri gibi bakacaklardı.
Yılkı atları Karaman’dan giderken kimsenin haberi olmamış, kimse proje hakkında sorgulama yapmamıştı. Şimdi Konya’daki atı kim ne yapsındı.
2018 Nisan’ında, yani 7 ay sonra yılkı atlarından ilk haber geldi. Konya Doğayı ve Hayvanları Koruma Derneği’ne bir görüntü ulaştı.
Karadağ’ın yılkı atlarından yüz kadarı İsmil’de bir kişinin ahırına kapatılmış, bu kişi atları bırakıp yurt dışına gitmiş.
Görüntülerden anlaşıldığına göre, hayvanların büyük bölümü açlıktan ve susuzluktan telef olmuş. Daha dayanıklı yılkılar ise bir deri bir kemik kalmış, ayakta duramıyor. Yürek dağlayıcı bir vaka.
Özetle, Karadağ’ın yılkı atları proje adıyla telef edildi. Olayla ilgili soruşturma açılmış mıdır, sorumlular hakkında işlem yapılmış mıdır, bilgim yok. Çünkü olayın takipçisi çıkmadı, örtbas edilmiş olmalı.
O proje vebali ağır olan bir çalışma olarak tarihe geçti, hafızalarda yer aldı. Ben her canlının ahının yerde kalmadığına inananlardanım.
Dünyanın en uç noktası Avustralya’daki develeri öldürmek isteyenlere, birkaç ay önce, açtık ağzımızı, yumduk gözümüzü. Binlerce kilometre uzaklıktaki develere üzüldük. Üzülmek elbette hakkımızdı.
Dikkat kesilsek kişnemelerini duyabilecek kadar yakınımızdaki Karadağ’ın yılkı atlarından ise haberimiz bile olmadı.
İnsanın yakınına laf edememek gibi bir huyu var. Uzakta olana atış serbest. Çünkü atılan taş yerini bulmayacak, ürkecek kurbağa olmayacak. Yakınımızdaki olaylar hakkında ‘sallamak’ kolay mı?
Güzel Haberler Var
Ya bugün yılkılar ne durumda derseniz, övünerek ve mutluluk duyarak “Çok iyiler. Daha da iyi olacaklar” derim.
Öncelikle belirtmem gerekirse, Karadağ’da yılkı sayımı yapılmıyor. Bu nedenle atların sayısı tam olarak bilinmiyor. Bu aylarda 200 civarında at olduğu tahmin ediliyor.
Bu sayının Karadağ için istenilen düzey olduğu belirtiliyor. Atlar genellikle 20-25’li gruplar halinde yaşıyor. Bu gruplar öğrek olarak adlandırılıyor.
At nüfusu geçmiş yıllara göre azalınca, Karadağ’daki otlar yeterli hale gelmiş.
Atlar beslenmek için mevsimine göre bölge değiştiriyor. Yazları Karadağ’ın güneyine Kılbasan, Eminler, Kisecik ve Demiryurt tarafına iniyor. Kış aylarında ise Karadağ’ın kuzeyinde Üçkuyu, Madenşehri, Değle, Ortaoba sınırlarına kadar gidebiliyorlar.
Kışın Ot Takviyesi Yapılıyor
Ot sorunu yaşamayan atlar ve Karadağ’daki diğer yaban hayvanları için kış aylarında Karaman Doğa Koruma ve Milli Parklar Şube Müdürlüğü besin takviyesi yapıyor.
Geçen kış Karaman genelinde yaban hayatı için en az 10 bin kilo yonca balyası, 4 bin kilo buğday, muhtelif miktarda pazar artığı ve yemek artığı, sakatat olmak üzere besin takviyesi yapılmış.
Bu miktarın yaklaşık yarısı Karadağ’daki yaban hayatı için kullanılmış. Karadağ’ın yılkıları ve diğer yaban hayvanları bu sayede açlık çekmemiş.
Bin Tonluk Depo Yapıldı
Karadağ’ın en büyük sorunu sudur. Karadağ’da su kaynakları çok yetersizdir. Bu nedenle yılkı atlarının yaz aylarında susuzluk çekmemeleri için modern bir sarnıç yaptırılmıştır.
Atı yaşatan ve dinç olmasını sağlayan iki şey vardır: Ot ve su. Karadağ’da bu iki sorun şu anda çözüme kavuşturulmuştur.
Karadağ’ın bugün bir modern sarnıcı vardır. İl Özel İdaresi tarafından 375 bin liraya yaptırılmıştır. Bu sarnıç sayesinde hem yılkı atları hem dağdaki yaban hayvanları, kuşlar, arılar, böcekler susuzluktan kurtarıldı.
Meraklısı için modern sarnıcı anlatmak gerekirse kısaca şöyle:
Karadağ’da Uluçukur denilen krater çukurunun üzerinde tarihi bir çeşme yer alır. Burada bir su kaynağı vardır.
Güçlü, gürül gürül ve buz gibi akan bu kaynak, yağışın çok az olduğu yılların yaz aylarında ya kuruyor ya yetersiz kalıyordu.
Buraya bin tonluk depo yaptırıldı. Doğal kaynaklardan gelen sular bu depoda toplanıyor. Sarnıcın alt tarafında ise uzun yalaklar yaptırıldı.
Yılkı atları ve diğer hayvanlar su ihtiyaçlarını yalaklardan karşılıyor. Şamandıra sistemi sayesinde yalaklar hiç boş kalmıyor. Su daima dengede tutuluyor.
Modern sarnıcın ihtiyacı karşıladığı, yetersiz kalırsa ikinci sarnıcın yapılacağı ifade ediliyor.
Karadağ’ı görmenizi isterim. Yanıbaşınızda sürüler halinde yaban atları gezerken, bu hayvanları görmemek bence kendinize haksızlık olduğu gibi, çevrenize ilgisizliğinizin de bir sonucudur.
Hatırlatmak isterim ki, atlar sabah erken saatlerde su içmeye gelir. Seyri muhteşemdir. Onları ürkütmeden uzaktan izleyip görüntü ve fotoğraf alabilirsiniz.
Daha sonra gününüzü Değle ve Madenşehri’deki Binbir Kilise kalıntılarını gezerek değerlendirebilirsiniz.
Bir Film Bir Kitap
Keşke eğitim sistemimizde çevre ve doğa gezileri dersleri olsaydı. Karaman ve yakın yerleşim yerlerindeki her öğrenci önce Karadağ’daki yılkı atlarını görseydi. Karaman’da yaşayıp Karadağ’a çıkmamışsanız çok yazık. Hemen telafi yolunu arayın.
Bu yazıyı hazırlamadan önce araştırma yaptım, konunun uzmanları ve yetkililerle görüştüm. İlk kez duyduğum bilgi, “atların toynaklarıyla deştiği yerde bir daha ot bitmeyeceği” ifadesi oldu.
Türkiye’de birçok yerde yılkı atlarının fotoğraflarını çekmek için safari gruplarında bulundum. En güzel yer neresidir diyenlere, Afyon Akdağ’ı öneririm.
Doğa ve gezi yazıları benim öncelikli tercihim olan yazı türüdür. Keyif alarak yazdığım yazılar böyle iç açıcı, yeryüzü nimetlerinden söz eden yazılardır.
Bu yazılar siyasetin kısır çekişmelerinden uzaktır. Birilerine yaranmak için sizin yazdıklarınıza cevap vermek yerine geviş getirenler bunları okumaz, okuyamaz.
Okuduğunu anlamayan ve anlamadığını bile anlamayanlar bu yazıların uzağındadır. Troller ise bu yazıların yakınından bile geçmez.
Bilirim ki has okur, insanı, çevreyi, doğayı, doğal hayatı anlatan yazıların müptelasıdır.
Bu yazının armağanı olarak bir film ve bir kitap önerim var:
Film: The Mustang.
Fransa-ABD ortak yapımı drama. Çekimler ve müzik müthiş. At severler kaçırmasın.
Kitap: Yılkı Atı
Abbas Sayar’ın romanıdır. Küçücük bir kitaptır. Bir atın gözünden insanı, karı, kışı, kurdu, dayanışmayı, açlığı ve hayatta kalmak için direnmeyi anlatır. Bir tutam otun buz tutmuş topraktan çıkarılmasının mücadelesidir. Okuyun ve okutun derim.
İnşallah bir başka yazımda yine Karadağ’ı, ama bu kez Anadolu yaban koyunlarını ve ekolojik su pınarlarını anlatacağım.
Ahmet Tek